land en sporen tekst

ONTSTAAN
Land en Sporen is voortgekomen uit de eerdere serie Oorlogsbeton. De duinen in mijn directe omgeving ken ik niet anders dan voorzien van bunkers. Al is het wandel- en natuurgebied, ik heb deze omgeving nooit los kunnen zien van een duister en grillig verleden. De bunkerresten zorgden altijd voor een vreemde mix met de rust en schoonheid in dit gebied. Ze lijken daar vanzelfsprekend bij te horen. Wat natuurlijk niet zo is. Met de vele uren ronddwalen en fotograferen begon ik in te zien hoe groot de invloed van deze bouwwerken is op de omgeving.

Dit is verstomd conflictgebied.

Het moet tijdens een druilerige namiddag zijn geweest dat ik enigszins verdwaald op een goed verscholen bunker stuitte die als een ingeslapen monster in het door braam overwoekerde duin lag. Zoekend naar een juist standpunt voor mijn foto keek ik er een tijd rond. Er was weinig licht en de sfeer was somber. Ik vroeg me af wat hier op deze plek gebeurd moest zijn. Hiermee drong het pas echt tot me door wat een gruwelijke geschiedenis hier ligt, wat een vreselijke verhalen de bunkers vertellen. Behalve somber en met een gevoel van verlatenheid werd de omgeving hiermee ook unheimisch. Verhalen die verder gaan dan deze oorlog, dieper, omdat ze ook vertellen hoe we met land omgaan en daarmee ons eigen verhaal vertellen. Daarmee ontstond iets waaruit de fotografie zou moeten bestaan: plaats, geschiedenis en metafoor. Plaats was inmiddels wel duidelijk. Geschiedenis vaag want ik kende niet alle verhalen en mijn beeld is ongewild beïnvloed door filmische romantiek.
De overblijfselen van bunkers werden een metafoor voor hoe wij zijn, hoe wij met land omgaan.

De belangrijke verbreding, of verdieping, bestond er dan ook uit dat ik de bunkers niet meer los zag van hun omgeving maar dat zij ermee een geheel vormden en daarmee een andere betekenis kregen. Deze verschijning, dit landschap onthult een verleden vol publieke en emotionele herinneringen en diepere geheimen. Het beeld dat ik nastreefde moest het belang van plaats, geschiedenis en metafoor laten zien. Dit waren de bestanddelen waaruit de fotografie moest gaan bestaan.
Vanaf het moment dat dit duidelijk werd, zag ik langzaam een ander landschap verschijnen.

FOTOGRAFIE
Dit ging veel verder dan het op een bepaalde wijze fotografisch vastleggen van in de oorlog gebouwde betonwerken. Ik ontdekte dat het me steeds meer ging over hoe het land is ontstaan en het gebruik van het land en de strijd die voortkomt uit het land willen bezitten. Fotografisch gezien werd het daarmee onderdeel van mijn eerder in Schotland ontstane vragen over wat een landschap eigenlijk is en hoe ik dit wil fotograferen. (zo gaat het vaker, je denkt iets geheel anders te doen, maar je komt altijd weer uit bij dezelfde belangrijke vragen). Een landschap bestaat niet zonder verhalen en dat maakt mijn nabije regio waar ik woon des te meer bijzonder. Ook omdat deze verhalen direct aansluiten op onze recente geschiedenis en conflicten.

Dit bleek tevens een treffende basis om deze fenomenen (landschap en land bezitten) verder te onderzoeken als onderdeel van een fotografisch drieluik waar ik aan werk.* Twee pijlers: een bijzonder land en geschiedenis in mijn eigen regio en een fundamenteel verhaal over ons gedrag dat, zo is mijn veronderstelling, is voortgekomen uit veranderingen als gevolg van de neolithische revolutie.
Dat lijkt misschien ver gezocht. Maar het zich aanpassen aan de natuur veranderde naar het aanpassen van het land. Veel van deze veranderingen vormen de basis van het ontstaan van bezit en heel veel conflicten. Over land, over identiteit, over hechten, over delen, over in- en uitsluiten.

Wat is een landschap?
Wat is de relatie tussen plaats en herinnering?

Hierin vraag ik mij af hoe we ons onderscheiden van de jager/verzamelaars die we ooit waren. Hoe onze verhouding tot onze leefomgeving is veranderd en wij anders met land zijn omgegaan. Mocht het mogelijk zijn dit te veranderen, wat we zo vaak horen, dan moeten we beginnen met deze ontwikkeling te kennen.
Deze bouwwerken of de fragmenten die ervan over zijn, staan bij uitstek voor bezit, bezetten van land uit ideologische, dictatoriale visies. Ze geven spanning met hun omgeving en verstoren ons idee van een harmonische natuur. Wat merkwaardig is vanwege de chaos en vijandigheid die in de natuur aan te treffen zijn (zoals Werner Herzog beweert).
De overblijfselen raken overgroeit en vormen een symbiose waar we min of meer aan gewend zijn geraakt.
Binnen mijn fotografie zijn ze dan ook een metafoor voor onze benadering, onze verhouding tot en omgang met het land. De wildernis, het gecultiveerde en de geschiedenis zijn de elementen die voor mij het landschap vormen.

* deel 2 zal gaan over het grensgebied Italie en Oostenrijk, deel 3 staat nog open.

HERINNERING
Vele bunkers bevinden zich in mijn directe woonomgeving en vormen voor mij een merkwaardige schoonheid met hun betonnen verschijning in een rustgevende natuur.
Ik denk dat ik daarin meer geboeid werd door het ‘gekkenwerk’ om honderden bunkers te gaan bouwen, dan oorlogsvragen als wie goed was of wie fout.
Hier ontstaat een vreemde mix van actuele ervaring en herinnering en inbeelding. Is er nog iets merkbaar van de gruwelijkheden die zich hier hebben afgespeeld? Resulterend in ‘these very questions’:

Kan de aarde herinneren?
Kunnen deze duinen op de een of andere wijze getuigen?

Spirituele sporen; bestaat er onzichtbare energie uit deze gebeurtenissen?
Letterlijke sporen zullen zijn weggespoeld, maar bestaat er zoiets als geestelijke of spirituele sporen? Fysieke sporen worden in deze omgeving behalve door de mens ook door de natuur gewist**. Maar waar komt het unheimliche vandaan dat je hier nog steeds kunt ervaren? Bestaan er spirituele sporen? Ze zijn ongrijpbaarder en hier ontstaat het belang van metaforen en mythes. Vrijwel de meeste wandelaars gaan achteloos en pratend voorbij aan de vele resten als gevolg van waanzinnige ideologieën die vaak zichtbaar langs de paden liggen. Het is dan ook veiliger op de paden te blijven.

Een aantrekkelijk gedachte experiment: hoe ziet de wereld er uit zonder ons? De resten van menselijke aanwezigheid, een toekomstige archeologie. De mens is om wat voor oorzaak dan ook verdwenen en dit is het laatst zichtbare voordat de natuur het geheel overneemt. Een hoopvol beeld ook – misschien zal er een nieuw leven uit ontstaan, een nieuwe poging uit een andere vorm van intelligentie.

** dit in tegenstelling tot de Italiaans / Oostenrijkse grens waar deel 2 van dit project zich zal afspelen. De ingrepen in het rotsige land hebben daar fysieke veranderingen tot gevolg gehad en zijn nog altijd duidelijk zichtbaar.

 

TERUG.